Qandli diabet (Shakar kasalligi) nima?
Qandli diabet – insülin yetishmovchiligi yoki yo‘qligi tufayli kelib chiqadigan, qon shakar darajasining ko‘tarilishigasabab bo‘ladigan surunkali kasallikdir. Diabet jiddiy organ yo‘qotishlariga olib kelishi, hayot sifatini pasaytirishi va umr bo‘yi davom etishi mumkin. Insülin – oshqozon osti bezidan ajraladigan gormon bo‘lib, qondagi shakarni hujayralarga energiya sifatida yetkazib berish vazifasini bajaradi.
Organizm insülinsiz oziq-ovqatni to‘g‘ri ishlata olmaydi. Sog‘lom odamlarning organizmida ovqatdan olingan shakar qonga o‘tadi va insülin yordamida hujayralarga yetkaziladi. Natijada, qondagi shakar darajasi me’yorda saqlanadi. Diabetga chalingan odamlarda esa insülin yetishmaydi yoki samarali ishlamaydi, shuning uchun ovqatdan olingan shakar hujayralarga kirib bora olmaydi va qonda to‘planib, shakar darajasi oshadi. Diabetning to‘liq davosi yo‘q, lekin qon shakar darajasini nazorat qilib, kasallikni boshqarish mumkin.
Kimlar diabetga moyil?
Diabetga chalinish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslar quyidagilar:
-
Ortiqcha vaznga ega bo‘lganlar
-
Oilaviy diabet tarixi bo‘lganlar
-
Kam harakat qiladiganlar
-
Yuqori qon bosimi (gipertoniya) mavjud bo‘lganlar
-
Ko‘p yog‘li va kam tolali ovqatlar iste’mol qiladiganlar
-
Muayyan dorilar qabul qilayotganlar
-
Homiladorlik diabeti bilan kasallangan ayollar
Diabetning turlari
Diabet ikki asosiy turga bo‘linadi:
1-tip diabet:
-
Ko‘pincha bolalik va yoshlik davrida paydo bo‘ladi.
-
Kam uchraydi (Diabetga chalinganlarning 10% dan kamini tashkil qiladi).
-
Organizm insülin ishlab chiqara olmaydi, shuning uchun har kuni insülin qabul qilish kerak bo‘ladi.
2-tip diabet:
-
Eng keng tarqalgan shakli (diabetga chalinganlarning 90% ini tashkil qiladi).
-
Organizm insülin ishlab chiqaradi, lekin uni samarali ishlata olmaydi, shuningdek, insülin ishlab chiqarish hajmi ham kamayib boradi.
-
Odatda 40 yoshdan keyin rivojlanadi.
-
Dori yoki insülin bilan davolanishi mumkin.
Diabetning belgilari
Diabetga chalingan odamda quyidagi alomatlar kuzatilishi mumkin:
-
Tez-tez siydik ajratish
-
Juda ochlik yoki chanqoqlik hissi
-
Charchoq va zaiflik
-
Yaralarning sekin bitishi
-
Tez-tez infektsiyaga chalinish
-
Qo‘l va oyoqlarda uvishish yoki qitiqlanish
-
Ko‘zning xiralashib ko‘rishi
-
Jinsiy muammolar
-
Teri qurishi va qichishish
-
Kutilmagan vazn yo‘qotish
Diabet uzoq muddatda yurak-qon tomir kasalliklari, buyrak muammolari, ko‘rish qobiliyatining pasayishi, falaj xavfi, asab zararlanishi, oyoqlarda yaralar, tez-tez infektsiyalar va jinsiy muammolarga olib kelishi mumkin.
Diabetni davolash
Diabetni davolashning asosiy maqsadi qon shakarini me’yorida saqlash va kasallikka bog‘liq asoratlarni oldini olishdir. Diabetni samarali boshqarish umr davomiyligini va hayot sifatini oshiradi.
-
Bemorni o‘qitish – diabetni tushunish uni nazorat qilishning birinchi bosqichi hisoblanadi.
-
Diabet davosi shaxsiydir – har bir diabet kasalligi o‘ziga xos bo‘lib, boshqa odam uchun samarali bo‘lgan dorilar sizga mos kelmasligi mumkin.
-
Diyet nazorati muhim – diabetga chalingan shaxs oziq-ovqatdan olishi kerak bo‘lgan kaloriyani bilishi kerak.
-
Shaxsiy ovqatlanish rejimi diyetolog tomonidan belgilanishi va unga qat’iy rioya qilinishi lozim.
-
Tibbiy ovqatlanish uch asosiy va uch oraliq ovqatlanishdan iborat bo‘lib, tez-tez, oz-ozdan ovqatlanish tavsiya etiladi.
-
Shakar o‘z ichiga olgan mahsulotlardan (murabbo, shokolad, tort, gazlangan ichimliklar) voz kechish lozim.
-
Ko‘p miqdorda uglevodli mahsulotlarni (non, kartoshka, makaron, guruch) iste’mol qilishdan saqlanish kerak.
-
Sabzavotlar va tolali mahsulotlarga boy ratsion bo‘lishi muhim.
-
Kuniga kamida 2 litr (10 stakan) suv ichish tavsiya etiladi.
-
Jismoniy faollik muhim – yugurish diabet kasalligiga qarshi eng samarali mashqdir.
-
Yugurish haftada kamida 3 marta, 45 daqiqa davomida o‘rtacha tempda bajarilishi kerak.
-
Dorilar va/yoki insülin terapiyasi shifokor tomonidan belgilanishi va unga qat’iy rioya qilinishi lozim.
-
Doimiy tibbiy tekshiruvlar hayot sifatini oshirish uchun muhimdir.
