Qalqonsimon bez: Funktsiyasi, kasalliklari va davolash usullari

Qalqonsimon bez nafas yo‘lining old qismida joylashgan bo‘lib, 2–3 sm o‘lchamdagi kelebek shakliga ega va gormonlar ishlab chiqaruvchi organ hisoblanadi.

Qalqonsimon bez gormonlari va ularning vazifasi

Qalqonsimon bez ikkita gormon ishlab chiqaradi:

• Trioidtironin (T3)

• Tiroksin (T4)

Bu gormonlar modda almashinuvini va organizmning ishlashini boshqaradi. Yod bu gormonlarni ishlab chiqarishda asosiy element bo‘lib, agar organizmda yod yetishmovchiligi bo‘lsa yoki yod to‘g‘ri ishlatilmasa, gormon yetishmovchiligi yuzaga keladi.

Agar qalqonsimon bez yetarli darajada gormon ishlab chiqara olmasa, u kattalashib boradi va ko‘proq gormon ishlab chiqaruvchi nodullar hosil bo‘ladi.

Bu holat nodulsiz yoki nodulli guatr deb ataladi.

• Nodulsiz guatr gormon miqdoriga qarab turli kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin.

Qalqonsimon bezning asosiy kasalliklari

Hipotiroidizm (gormon yetishmovchiligi)

• Qalqonsimon bez gormon yetarli ishlab chiqarmasa, hipotiroidi yuzaga keladi.

• Ko‘pincha uzoq davom etuvchi yallig‘lanish (Hashimoto tireoiditi) kuzatiladi.

• Yod tanqisligi yoki organizmda yod yetarli ishlatilmasligi sabab bo‘lishi mumkin.

Gipertiroidizm (Toksik Guatr)

• Ortiqcha gormon ishlab chiqarish, xalq orasida zaharli guatr deb ataladi.

• Agar nodullar bo‘lmasa, u odatda Graves kasalligi natijasida rivojlanadi.

• Agar bir yoki bir nechta nodul ortiqcha gormon ishlab chiqarsa, bu toksik nodul yoki toksik multinodulyar guatr hisoblanadi.

Tashxis va kuzatuv

• Qon tekshiruvlari (T3, T4, TSH darajalari).

• Qalqonsimon bezning ultratovush tekshiruvi.

• Natijalarga qarab keyingi davolash usuli tanlanadi.

Ko‘p qalqonsimon bez kasalliklari kuzatuv yoki dorilar yordamida davolanadi:

• Levotiron yoki Euthyrox – gormon yetishmovchiligi uchun.

• Propycil yoki Thyromazol – ortiqcha gormon ishlab chiqarishni kamaytirish uchun.

• Agar gormon darajasi normal bo‘lsa va shubhali nodul aniqlanmasa, dorisiz kuzatuv olib boriladi.

Qalqonsimon bez kasalliklarida jarrohlik amaliyoti

Jarrohlik quyidagi hollarda talab qilinadi:

• Dori bilan nazorat qilib bo‘lmaydigan toksik guatr,

• Yutish yoki nafas olish qiyinligiga sabab bo‘lgan yirik guatr,

• Ko‘krak qafasiga o‘sib kirgan guatr,

• Saraton shubhali nodullar,

• Biopsiya natijasida saraton tashxisi qo‘yilgan bemorlar.

Ko‘pchilik hollarda qalqonsimon bezning bir yoki ikki tomonlama olib tashlanishi talab qilinadi.

Nodullar va saraton tashxisi

• Ultratovush yordamida nodullar tekshiriladi.

• Noaniq chegarali, kalsifikatsiya va yuqori qon aylanishiga ega nodullar saraton xavfini bildirishi mumkin.

• 1 sm dan katta nodullardan ingichka igna biopsiyasi o‘tkaziladi.

• Saraton aniqlansa yoki shubha bo‘lsa, bemor operatsiya qilinadi.

• Aks holda bemor kuzatuvga olinadi.

Ko‘pchilik qalqonsimon bez saratonlari jarrohlik va radioaktiv yod terapiyasi bilan to‘liq davolanadi.

Jarrohlikning mumkin bo‘lgan xavflari

• Juda past xavfli operatsiya, ammo kamdan-kam hollarda:

  • 1% qon ketish ehtimoli,

  • 1–2% kalsiy darajasining pasayishi (uyushish),

  • 1–2% vaqtincha ovoz o‘zgarishi yuzaga kelishi mumkin.

• So‘nggi yillarda zamonaviy jihozlar yordamida jarroh ovoz nervlarini himoya qila oladi, bu esa ovoz o‘zgarishining ehtimolini 0.1% gacha kamaytiradi.