Diqqat Yetishmovchiligi va Giperkativlik Buzilishi (DEHB): Sabablari, Belgilari va Tashxis

DEHB — diqqat yetishmovchiligi, haddan tashqari harakatchanlik va impulsivlik bilan namoyon bo‘ladigan nevropsixiyatrik kasallik bo‘lib, 7 yoshdan oldin boshlanadi. Bu eng keng tarqalgan bolalik ruhiy kasalliklaridan biri bo‘lib, uning kattalar psixiatriyasidagi ahamiyati tobora ortib bormoqda.

Tarqalish va Ta’siri

• DEHB bolalar va o‘smirlarning 5–10% qismida uchraydi.

• Avvallari DEHB faqat bolalarga xos bo‘lib, o‘smirlikda yaxshilanadigan kasallik deb hisoblanardi.

• Ammo uzoq muddatli tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bolalikdagi DEHB holatlarining 50-70% kattalik davriga qadar davom etadi.

• DEHB ijtimoiy munosabatlar, maktab, ish va kundalik hayotga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

• O‘smirlar va yosh kattalarda DEHB mavjud bo‘lsa, giyohvandlik, huquqiy muammolar, yomon tengdosh munosabatlari, o‘ziga ishonchsizlik, maktab va ishdagi muvaffaqiyatsizliklar ko‘proq kuzatiladi.

Belgilar

Bolalar uchun umumiy belgilar

• Diqqatni jamlashda qiyinchilik

• Ko‘rsatmalarni tinglashda va bajarishda muammolar

• Tashkiliy qiyinchilik va narsalarni yo‘qotish

• Uy vazifalariga qiziqish yo‘qligi, juda uzoq davom etishi

• Boshlangan ishlarni tugatmaslik, e’tiborsizlik tufayli xatolar qilish

• Impulsivlik tufayli xavfli jismoniy harakatlarga kirishish

• Darsda gapirish, navbatni kutolmaslik

• Boshqalar suhbatiga yoki o‘yiniga aralashish

• Ota-onalar, o‘qituvchilar va tengdoshlar bilan tortishish

• Tengdoshlar tomonidan rad etilish va jismoniy janjallar

• Haddan tashqari harakatchanlik

• Hissiy o‘zgarishlar

• Boshqalarning ehtiyojlariga e’tiborsizlik

Kattalarda DEHB Belgilari

DEHB belgilari kattalik davrida ham davom etishi mumkin, garchi giperkativlik va impulsivlik pasayishi kuzatilsa ham.

• Diqqat yetishmovchiligi asosiy muammo bo‘lib qoladi

• Tengdoshlariga nisbatan sezilarli funksional muammolar

• Kayfiyat o‘zgarishlari

• Muayyan vazifalarni ustuvorlik bilan aniqlashda qiyinchilik

• Muhim hujjatlar va buyumlarni yo‘qotish

• O‘qish va yozish bilan bog‘liq muammolar

• Sizni qiziqtirmagan vazifalardan qochish

• Ish joyida sekin va samarasiz ishlash, impulsiv qarorlar qabul qilish

• Vaqtni yomon boshqarish, rejalash va tashkil qilishda qiyinchilik

• Joyida o‘tirib tura olmaslik, bezovtalik, harakatchanlik

• Tinchoq faoliyatlarga qatnasha olmaslik, ko‘p gapirish, boshqalarning so‘zini bo‘lish

• Tez haydash, ehtimolki avariyalarga duch kelish

• Yangi ish topmasdan eski ishni to‘satdan tark etish, munosabatlarni tez tugatish

• Maktab va ishda o‘z salohiyatiga mos kelmaydigan past darajadagi yutuq

• Pulni noto‘g‘ri boshqarish, uy ishlarini tashkil qila olmaslik

• Sigaret chekish, moddalardan noto‘g‘ri foydalanish

• Nikoh muammolari va ajralish kattalar DEHB da eng keng tarqalgan muammolar hisoblanadi

Tashxis va Davolash

• DEHB kattalar orasida 1-2% tarqalgan, lekin ko‘p odamlar tashxislanmaydi va davolanmaydi.

• Nevropsixologik testlar DEHB diagnostikasi uchun ishlatiladi.

• Laboratoriya yoki tasvirlash usullari yo‘q.

• Dori vositalari va psixoterapiya DEHB ni davolashda eng samarali usullardir.

• Erta tashxis va davolash muhim, chunki DEHB surunkali muammoga aylanib qolishi mumkin.